De bevrijding van Nederland in 1944-1945

De Tweede Wereldoorlog woedde van 1939 tot 1945. Net als bijna geheel Europa, werd ook Nederland bezet door Nazi-Duitsland. Op 6 juni 1944 landden geallieerde troepen in Normandië. Na de succesvolle landing volgden er twee maanden van zware gevechten. Pas midden augustus braken de geallieerde legers door de Duitse verdediging. In snel tempo werd daarna Noord Frankrijk en België bevrijd. Begin september 1944 stonden de geallieerde legers aan de Belgisch-Nederlandse grens. De bevoorrading, die nog steeds vanaf de Normandische stranden kwam, kon de opmars nauwelijks bijhouden.

Operatie Market Garden

De Britse veldmaarschalk Montgomery maakte, onder de codenaam Market Garden, een plan om via Nederland Duitsland binnen te vallen. Hij wilde zo de Duitse versterkingen van de Westwall vermijden en de lanceerbasissen van de V2 raketten in West Nederland uitschakelen. Drie  luchtlandingsdivisies moesten de bruggen over het Wilhelminakanaal,  Zuid-Willemsvaart, Maas, Maas-Waalkanaal, Waal en Rijn veroveren.  Het 2^e Britse Leger zou via deze route naar Arnhem oprukken. Na de oversteek van de IJssel lag dan de weg naar Duitsland open en zou de oorlog in december 1944 beëindigd zijn.

De operatie begon op zondag 17 september 1944. Door een gebrek aan vliegtuigen en geoefende bemanning werden de luchtlandingen over 3 dagen verdeeld waardoor het verrassingselement verloren ging. Bovendien verliep de opmars trager dan verwacht. Bij Son zagen de Duitsers kans de brug over het Wilhelminakanaal te vernielen. Bij Veghel moesten de Amerikanen zware gevechten leveren om de route naar Arnhem open te houden. De Maasbrug bij Grave viel snel in geallieerde handen, maar in Nijmegen hadden Duitse troepen de omgeving van de Waalbrug zwaar versterkt. Pas na een oversteek van de Waal door Amerikaanse parachutisten in canvasboten kon de brug worden veroverd. De opmars naar Arnhem bleef echter steken bij Elst.

Slag om Arnhem

De 1^e Britse Airborne divisie moest de brug in Arnhem veroveren. Ze landde op 17 en 18 september ten westen van de stad. Slechts een kleine groep parachutisten wist de noordelijke oprit van de Rijnbrug te bezetten. Na vier dagen van hevige gevechten heroverden de Duitsers op 21 september de Rijnbrug. De Airborne divisie trok zich terug naar Oosterbeek. De 1^e Poolse Onafhankelijke Parachutisten Brigade was dezelfde dag geland bij Driel. Een deel van hen slaagde erin de Rijn over te steken om de Britse Airbornes te versterken. De overigen groeven zich in bij Driel. Op 25 september moest de 1^e Airborne divisie zich uiteindelijk over de Rijn terugtrekken. Ongeveer 2.400 van de 11.000 mannen die eerder geland waren wisten te ontkomen naar de zuidelijke Rijnoever. Operatie Market Garden was mislukt. Wel waren Nijmegen en omgeving, een deel van de Betuwe en een strook in Brabant bevrijd. Vanuit dit gebied werd in oktober en november het overgrote deel van Brabant en Limburg bevrijd. Bovendien werd het bevrijde Rijk van Nijmegen in het voorjaar van 1945 de springplank voor de uiteindelijke bevrijding in het voorjaar van 1945.

Slag om Overloon

Het toegankelijk maken van de haven van Antwerpen voor de bevoorrading had nu de hoogste prioriteit. Na hevige gevechten in Zeeuws-Vlaanderen en Walcheren capituleerden op 7 november de Duitsers op Walcheren.  Midden en west-Brabant waren al in de loop van oktober bevrijd waarbij ook Poolse en Amerikaanse eenheden werden ingezet.
Om het gebied ten westen van de Maas te bevrijden werd eind september een Amerikaanse pantserdivisie naar Overloon gestuurd. Bij Overloon kwam het tot de hevigste tankslag van West Europa, maar de Duitsers bleven meester van het terrein. Pas begin december was het gebied voldoende in geallieerde handen. Het leed onder de bevolking was enorm.

Betuwe onder water

Voor het nog bezette deel van Nederland wachtte de zwaarste tijd van de oorlog. Arnhem en de dorpen langs de Rijn, werden op Duits bevel ontruimd en vervolgens geplunderd. De Algemene Spoorwegstaking die 17 september was afgekondigd resulteerde in Duitse represailles. Die legden de basis voor de Hongerwinter. Ook het bevrijde Nederland wachtte een zware winter: grote delen waren na september 1944 maandenlang frontgebied. De bevolking leefde te midden van voortdurende beschietingen of moest alles achterlaten en vluchten voor het oorlogsgeweld. Op 2 december zetten de Duitsers de Betuwe onder water. Het gebied werd volkomen verwoest. Nijmegen, als voorste bruggenhoofd van de geallieerden, lag vrijwel ononderbroken onder vuur.

Operatie Veritable

Om een einde te maken aan de oorlog, moest de Duitse bezetter op eigen gebied worden verslagen. De geallieerden wilden vanuit het Rijk van Nijmegen Duitsland in trekken. De Britse veldmaarschalk Montgomery plande een grootschalige operatie om de linkeroever van de Rijn te veroveren. Begin februari 1945 stonden in het Rijk van Nijmegen en Noord-Limburg bijna een half miljoen manschappen, meer dan 1.000 kanonnen en 34.000 voertuigen klaar om door het smalle gebied tussen Maas en Rijn naar Kleve en het Reichswald in te trekken. Zo werd het Duits-Nederlandse grensgebied bij Nijmegen in februari 1945 spil- en draaipunt tijdens het einde van de Tweede Wereldoorlog. Op 8 februari begon de Operatie Veritable die het begin van het Rijnlandoffensief vormde. Montgomery hoopte over bevroren winterterrein snel de Rijn te kunnen bereiken. Ter ondersteuning van de verovering van het Rijnland hadden de geallieerden talrijke bombardementen uitgevoerd op het gebied grenzend aan Gelderland en Limburg.  Er vielen duizenden doden; sommige steden en dorpen werden volledig verwoest.

Hongerwinter

Op 25 maart werd Wesel ingenomen. De Rijn was niet langer een hindernis voor de geallieerden. De strijdkrachten konden verder oprukken in het Duitse rijk. Vervolgens trokken de geallieerden vanuit Duitsland de Achterhoek in om vanuit het oosten Gelderland en daarna Noord-Nederland te bevrijden. Op sommige plaatsen boden de Duitsers hardnekkig tegenstand. Weer waren het de burgers die leden te midden van de gevechten en bombardementen. Ook  het westen van Nederland moest snel bevrijd en gevoed worden, anders zou het aantal slachtoffers van de hongersnood niet te overzien zijn. Op 23 april begon het overleg met rijkscommissaris Seyss-Inquart om voedsel te brengen naar West-Nederland.  Met schepen, vrachtwagens en door droppings uit vliegtuigen kwam voedsel naar de hongerende bevolking.

Capitulatie

Uiteindelijk capituleerden op 4 mei 1945 op de Lüneburger Heide alle Wehrmacht-eenheden in Noordwest Europa. De Duitse bevelhebber Generaloberst J. Blaskowitz kreeg van generaal Foulkes, commandant van het 1^e Canadese Legerkorps, op 5 mei in hotel De Wereld in Wageningen een gedetailleerd capitulatiedocument. Bij deze bespreking was ook Prins Bernhard, als opperbevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten, aanwezig. De volgende dag, op 6 mei, werd de dit document ondertekend. Nederland was bevrijd.

Wilt u nog meer weten over de bevrijding?
Klik voor uitgebreide informatie op bevrijding van Nederland